subota, 07 mart 2015 00:00

Osmi mart: istorija jednog praznika

Napisala Adriana Zaharijević i Katarina Lončarević
Ocenite ovaj članak
(0 glasova)

8martIzvesnom deformacijom tradicija, 8. mart, Dan žena, veoma se približio danima čija je simbolička vrednost gotovo oprečna njegovoj -Danu majki i Danu zaljubljenih. Iako su bez sumnje mnoge žene ujedno i majke i/ili zaljubljene žene, istorije ustanovljenja ovih datuma retko su se ukrštale. Dakle, najpre zbog toga, ali i zato što je među samim ženama postalo pitanje dostojanstva s prezirom odbacivati Dan žena, treba se ponovo vratiti razmotavanju jednovekovne istorije 8. marta.

U svih šest država koje su postojale na teritoriji Srbije - kraljevini Srbiji, kraljevini Jugoslaviji, FNRJ, SFRJ, SRJ i, konačno, republici Srbiji -postojale su žene za koje bi prepoznavanje takvog dana bilo važno. Danas njih zbirno možemo nazvati feministkinjama, iako je upitno da li su i one sebe tako nazivale u vremenima u kojima su živele i delovale. Bilo kako bilo, u poslednje dve decenije, Dan žena ima priznato mesto u feminističkom pokretu Srbije. Dovoljno je za početak pomenuti da je prva aktivistička grupa, SOS telefon, počela s radom upravo na taj datum 1990. godine, kao i prva teorijska grupa, Centar za ženske studije i komunikaciju, samo dve godine kasnije.

Čitanje istorije

Radnice zaposlene u fabrici za proizvodnju tekstila u Njujorku pobunile su se 8. marta 1857. godine zbog niskih plata i nehumanih uslova rada. Njihov protest je brzo ugušen, ali je podstakao formiranje prvog ženskog sindikata u doba kada su sindikalna kretanja bila izrazito kritična prema ravnopravnoj zastupljenosti žena i njihovim zahtevima. Ohrabrena delovanjem socijalista u Evropi krajem XIX veka pre svega posle 1889. godine kada je u Parizu stvorena Druga internacionala, kao i načelno socijalističkom i anarhističkom tradicijom izumevanja svetovnih praznika, socijalistička partija Amerike 1909. godine predlaže da se ustanovi Međunarodni dan žena.

Iako je Klara Cetkin predložila formalno ustanovljenje Dana žene tokom Socijalističke internacionale u Kopenhagenu 1910. godine, tim datumom se inicijalno nisu promovisali samo pravo na rad i ravnopravni uslovi rada, već i pravo glasa i, uopšte uzev, pravo žena na vidljivost u javnoj sferi. Ovo dobija posebno istaknuto mesto tokom Prvog svetskog rata, kada je protest žena protiv rata postao neodvojiv od tih zahteva. Međutim, temeljna veza između Dana žena i socijalizma uspostavljena je 1917. godine, budući da je štrajk žena za hleb i mir doveo do abdikacije ruskog cara. Zaslugama Aleksandre Kolontaj, neposredno po svršetku Oktobarske revolucije 8. mart zvanično postajepraznik u Sovjetskom Savezu.

U Srbiji su socijaldemokratkinje u organu Jednakost obeležile 8. mart već 1911. godine, a prva proslava Dana žena održana je u Beogradu, u Narodnom domu 1914. godine. Nije sasvim jasno kako je i da li je taj dan proslavljan narednih decenija, pre no što će postati sastavni deo socijalističkog prazničnog etosa u Jugoslaviji, ali delovanje žena u Srbiji svakako se može uporediti s evropskim kretanjima i deo je različitih međunarodnih inicijativa. Naime, na četvrtom Kongresu Međunarodne alijanse za žensko pravo glasa, održane u Londonu, Ana Hristić govori o specifičnim prilikama u Srbiji. U sličnom, liberalnom duhu, 1919. godine osnovano je Društvo za prosvećivanje žene i zaštitu njenih prava, koje je, uz Sekretarijat žena socijalistkinja, bilo veoma aktivno početkom dvadesetih godina XX veka. U naprednom levičarskom duhu u međuratnom periodu, u Beogradu 1934. godine biva održan prvi veliki zemaljski zbor žena, gde govornice brane pravo žena na rad i na jednakost s muškarcima u državnoj službi, što je samo jedna u nizu aktivnosti ženskih ogranaka bliskih stavovima KPJ. Tim razdvajanjem „političkih" i ekonomskih prava je takoreći pripremljeno područje za posleratni odmak komunističke tradicije od feminističkih zahteva, koji su prvobitno bili združeni.

Između delovanja Antifašističkog fronta žena, koji po ukidanju 1953. godine prerasta u Savez ženskih društava (ukinut 1961), i konferencije „Drug-ca žena: žensko pitanje novi pristup" 1978. godine, pitanje (radnih) žena/drugarica postaje prepušteno državi: ono nema samostalan status i distancirano je u odnosu na feministička stremljenja u Zapadnoj Evropi i SAD. Iako se, dakle, 8. mart u Jugoslaviji i drugim zemljama Istočnog bloka već nekoliko decenija smatra neraskidivo vezanim za socijalističku tradiciju, upravo se u ovom razdoblju postavljaju osnove za prepoznavanje Dana žena kao nelevičarskog i svakako nefeminističkog praznika.

Tokom šezdesetih i sedamdesetih godina XX veka, zvanična politika SFR Jugoslavije je podsticala prisustvo žena u javnoj sferi, podrazumevajući da su neravnopravnosti ukinute u naprednom sistemu samoupravljanja, ali je istovremeno malo činila da bi se drugarice zaista izvele iz „tradicionalne uloge žene". Ukidanje revolucionarnog duha u realnom socijalizmu možda se najbolje vidi u približavanju Dana žena i Dana majki. „Sa povlačenjem žena iz javnog života, vraćanjem u kuću i ulogama koje iz tog okruženja proističu, i Osmi mart se postepeno odvaja od svoje prvobitne orijentacije i menja svoj smisao i sadržaj. Namesto nekadašnjeg „borbenog dana' preobražava se, šezdesetih godina u dan Majki, praznik roditeljice i odgojiteljice.

S druge strane, imajući u vidu donekle paralelan razvoj levičarskih i feminističkih ideja ranog drugog talasa u SAD, ne iznenađuje što su feministkinje krajem šezdesetih godina XX veka „preuzele" Dan žena iz komunističke tradicije, lišavajući ga specifično komunističkog sadržaja. Tome je posebno doprinela činjenica da je 1975. godine u Meksiko Sitiju održana prva Svetska konferencija o ženama u organizaciji Ujedinjenih nacija, koje ovu godinu proglašavaju Međunarodnom godinom žena, narednu deceniju Međunarodnom decenijom žena, a 8. mart od tada počinje da se proslavlja kao Međunarodni - ni nužno levičarski, ni feministički dan žena.

Tokom osamdesetih godina u Jugoslaviji deluje nekoliko protofeminističkih organizacija. Verovatno za Srbiju najvažnija među njima, Žena i društvo, budući da će se iz nje početkom devedesetih razviti brojna nova ženska udruženja, organizovala je tribine u Studentskom kulturnom centru svake godine, od 1981. do 1991. Zanimljivo je da su na sam 8. mart održane samo dve tribine, jedna 1987, o solidarnosti među ženama, druga 1988, o ženama protiv nasilja nad ženama, ključnoj temi u ženskim grupama budućih godina.

Kako je Dan žena postao feministički dan?

Tokom devedesetih godina, kada u Srbiji deluje feministički pokret - prvi put u pravom smislu te reči, Dan žena konačno stiče i svoj feministički sadržaj, nekada u sprezi sa socijalističkim nasleđem, nekada odvojeno od njega. Brojna utemeljenja, počeci, materijalizacije inicijativa, praktičnih ili teorijskih, odigravaju se upravo na ovaj datum.

Kako se iz uglavnom teorijskih rasprava o položaju žene osamdesetih razvila feministička vizija žena koje „kao žene nemaju otadžbinu"? U kontekstu srpskog/jugoslovenskog feminizma, odgovor na to pitanje se takoreći nameće sam po sebi. Raspad zajedničke države omogućio je uslove u kojima je otadžbina postala sporno mesto identiteta (koja otadžbina?) u kojima se ideologija ravnopravnosti klasa pokazala krhkom i neodrživom pred naletom nacionalnih težnji pojedinačnih republika (koji drugovi i drugarice?) u kojima su religije ponovo postale pokretači političkog grupisanja pod velom tradicije i vraćanja izvornim nacionalnim vrednostima (kakve su/treba da budu prave Srpkinje?). Kada je prestalo biti moguće biti Jugoslovenka ona Jugoslovenka koja nije bila protiv sistema, jer joj je upravo taj sistem omogućavao da sa strane preispituje „radikalizam" Zapadnih i „navodnu" emancipaciju žena Istočnog bloka8 žene su, grubo rečeno, mogle da se odlučuju samo za to da li će preuzeti nov dominantni identitet („Srpkinje"), ili će se opredeliti za neodređeni identitet „žene".

U tom duhu, jedan etablirani socijalistički praznik čija je istorijska dimenzija istrošena bezbrojnim i simbolički mrtvim karanfilima, i jednoličnim čestitkama pionira i pionirki namenjenih majkama i učiteljicama, u doba strukturnog nasilja, siromaštva i retradicionalizacije, ženama omogućava grupisanje oko identiteta koji osuđuje patrijarhalnost države i rata. Dan žena postaje dan kada žene s punim pravom mogu da govore kao žene, ženama i za žene.

Za samo godinu dana - između dva Dana žena (1990-1991) ostvareno je „više ženskih inicijativa nego ikad u zadnjih tridesetak godina": organizovan je Treći jugoslovenski feministički skup, osnovani su Ženski lobi i Ženska stranka, pokrenuta je inicijativa formiranja Ministarstva za žene, predočena je važnost CEDAW-a na saveznom državnom nivou, prvi put zaseda Ženski parlament, upravo 8. marta. Na Dan žena 1992. godine simbolično počinje s radom Centar za ženske studije, koji se zalaže za „suštinske promene pre svega naših, ženskih svesti, a jedan od puteva [za to] su studije žena, o ženama, za žene. To pre svega znači u interesu žena, a prvi naš interes je mir." Od početka ratova, dakle, pitanje mira postaje snažno integrisano u sadržaj ideje žene, bilo da se ona teorijski promišlja ili praktično izvodi na ulicama gradova u Srbiji.

Proglas „Žena protiv rata i nasilja nad ženama" 8. marta 1993. godine, gde su sabrani neki ponekad međusobno neusaglasivi feministički zahtevi, verovatno najjasnije pokazuje kako se tragalo za feminističkim identitetom žene u Srbiji. Odbacivanje nacionalnosti (stari slogan Žena u crnom „Po nacionalnosti smo žene" koji se danas sažima u sloganu „Uvek nelojalne/neposlušne"), poistovećivanje politike rata i patrijarhata, razočaranje socijalističkom prošlošću (odsustvo bilo kakvih referenci na nju, ili na neke druge socijalističke motive) i pozivanje na solidarnost među ženama (isprva uglavnom onima koje se nalaze s druge strane novih granica, u ratovima zahvaćenim područjima nekada zajedničke države), jesu one tačke koje definišu feministički sadržaj pojma žene u doba kada su antiratne, pacifističke i feminističke aktivnosti bile udružene.

Razumevanje sadašnjosti

Na početku XXI veka u Srbiji, Dan žena u javnoj, a pre svega medijskoj sferi postaje „praznik" od drugorazrednog značaja, čije „slavljenje" veliki broj žena odbija. Moglo bi se reći da ukoliko pod Danom žena podrazumevamo Dan majki, onda obeležavanje tog dana uz prigodne poklone i neobavezujuće i neopterećujuće razgovore o ženama kao o zaposlenim ili nezaposlenim majkama, brižnim suprugama i negovateljicama, predstavlja nešto poželjno i prihvatljivo u javnoj i medijskoj sferi, pod uslovom da se pri tome ne načinju teže teme koje se odnose na ekonomski i politički položaj žena u Srbiji, ili na povezivanje s drugim ženama i žensku solidarnost. Sa druge strane, Osmi mart je od početka prve decenije XXI veka u senci jednog drugog, sve popularnijeg praznika, Dana zaljubljenih, koji se ne tiče samo žena, već svih ljubavnih partnera/partnerki, i koji, čini se, više odgovara prirodi i potrebama savremenog potrošačkog društva.

Kao što su u socijalizmu žene svakog Osmog marta bile „zasute cvećem", tako su i sada na dan Svetog Valentina, odnosno na dan Svetog Trifuna, svakog 14. februara, i žene i muškarci zasuti čokoladama, parfemima i drugim prigodnim „ljubavničkim" poklonima. Iako se na prvi pogled čini da su ova dva „praznika" bitno različiti pošto pripadaju različitim ideološkim okvirima, i jedan i drugi „dele odliku ideološkog maskiranja stvarnosti", bilo da je reč "o maskiranju neravnopravnosti u socijalističkim društvima" ili „o negiranju postojanja određenih oblika neravnopravnosti i „neromantičnih' interesa kod partnera.

Dan zaljubljenih, kao „nepolitički" praznik, danas ima daleko širu podršku u potrošačkom društvu od Međunarodnog dana žena, koji se takođe u javnoj i medijskoj sferi predstavlja kad dan bez bilo kakve političke dimenzije. Ako se i obeležava, Dan žena je ili skromniji nastavak Svetog Trifuna ili slavljenje tradicionalne uloge žene. U srpskoj javnosti je, prema tome, na početku XXI veka, Dan žena trivijalizovan, dok veza između obeležavanja Osmog marta i istorije ženske i feminističke borbe za politička i ekonomska prava uglavnom nije osvetljena, kao što se gubi iz vida politička simbolika tog dana u današnjem kontekstu.

Iako u opštoj medijskoj slici izostaju tragovi feminističkih sadržaja koji pripadaju Osmom martu, što je njegovim mešanjem sa drugim deklarativno apolitičnim „praznicima" postalo posebno olakšano, same feministkinje sprečavaju njihovo jednosmisleno preklapanje. Rečima Žarane Papić: „Osmi mart može biti trivijalizovanje problema položaja žene, što će se dogoditi onim ženama koje dobiju cvet i poziv na izlazak. Ovaj praznik može, takođe, biti upotrebljen od strane zvanične ideologije. Ali, sa druge strane, ovaj dan može biti koristan kao dan kada se govori o aktivnostima ženskih grupa, kada se svesno i konkretno govori o problemu žena. Tada već dobijamo drugi smisao proslave Osmog marta, koji je međunarodni praznik, ne pripada ni državi ni nekoj ženskoj grupi.

Posle pada režima Slobodana Miloševića, oktobra 2000. godine, Srbija započinje svoj politički povratak na evropsku političku scenu sa nadom u brzu demokratizaciju i „evropske integracije", koje obuhvataju građane i građanke Srbije. Period od 2000. godine do danas predstavlja i period ekonomske i političke transformacije u kojem pored približavanja i usklađivanja sa standardima Evropske unije, dolazi i do privatizacije, koja za posledicu ima preko milion danas nezaposlenih građana Srbije, od čega više od polovine čine upravo građanke. Iako se često predstavlja kao da na sličan način pogađa i muškarce i žene, analize feminističkih ekonomistkinja i politikološkinja, kao i sindikalnih aktivistkinja, pokazuju da tranzicija nije rodno slepi proces i da je neophodno ukazivati na ekonomsko-politički položaj i probleme žena u društvima koja se transformišu iz socijalizma u kapitalizam.

Na simboličkom nivou, Osmi mart je upravo onaj dan kada se na feminističkim skupovima, demonstracijama i marševima najviše govori o ekonomskom položaju žena uopšte, a naročito o položaju i diskriminaciji radnica, i o kršenju ženskih i/ili ljudskih prava žena zaposlenih u industriji. Jedna od novina u obeležavanju Osmog marta u Srbiji posle 2000. godine, jeste ta da se pored tema prisutnih još od devedesetih, kao što su nasilje nad ženama, nasilje u porodici, solidarnost i povezanost sa ženama iznad svih državnih, etničkih i verskih granica i podela, pojavljuju kao važne i teme koje se tiču eksploatacije ženskog rada, neoliberalne ekonomije, diskriminacije žena prilikom zapošljavanja i na radnom mestu, i feminizacije siromaštva. Imajući to u vidu, ne čudi što Žene u crnom, zajedno sa Centrom za ženske studije i Društvom studentkinja i studenata filozofije FILONUS, organizuju u okviru obeležavanja Osmog marta 2003. godine Međunarodnu konferenciju pod nazivom „Globalizacija mira, solidarnosti i socijalne pravde". U pozivu za učešće na konferenciji između ostalog stoji sledeće: „Globalizacija ima i svoju rodnu dimenziju: s jedne strane raste broj i uticaj globalnih ženskih mreža, a sa druge strane stvarnost pokazuje feminizaciju bede. Politika privatizacije u zemljama tranzicije najviše pogađa upravo žene.

Ekonomski položaj, diskriminacija žena na radu, kao i pitanje klasne pripadnosti predstavljaju nove teme koje zaokupljaju feministički pokret u Srbiji danas, tako da su na tradicionalnom Feminističkom maršu 8. marta 2011. godine, feministkinje različitih generacija, društvenog i ekonomskog statusa, izražavale podršku radnicama u Srbiji rečima koje su obeležile ovogodišnji skup: „Radnice niste same!" Na taj način je takoreći obrnut pun krug: od Dana žena koji su početkom XX veka proslavile rane srpske socijaldemokratkinje, preko Dana drug-ce žene koji je upravo u socijalističkoj tradiciji pretvoren u Dan majki, i Dana žene bez otadžbine koja se protivi ratu i otkriva nasilje nad ženama - ne podležući konzumerističkim naletima Valentinova, Dan žena 2011. godine u sebi sažima duh vremena svog proglašenja. Osmi mart je decidno osvešćen feministički dan kada se zahteva da solidarnost obuhvati sve žene.

Osmi mart, u Srbiji u XXI veku, predstavlja dan kada se najrazličitiji i na prvi pogled ponekad nesaglasni feministički zahtevi i interesi formulišu zajedno i na jednom mestu (na demonstracijama, marševima i političkim skupovima), pokazujući složenost samog feminističkog pokreta kome se ne može prići nikako drugačije nego kroz aktualni društveni i politički trenutak, dok se moto feminističkog aktivizma danas može možda najbolje predstaviti rečima Slavice Stojanović, koje su ujedno bile i moto osmomartovske kampanje 2011. godine: "... trčimo, radimo, mislimo, delimo...

Pročitano 4033 puta Poslednji put izmenjeno subota, 07 mart 2015 16:56

Srodni članci

Ostavi komentar

Proverite da li ste uneli sve potrebne informacije gde je naznačeno (*). HTML kod nije dozvoljen.